تجدید نیّت‏

محمد عالم‏زاده نورى‏

مى‏دانیم که «نیت» روح عمل محسوب مى‏شود و عمل- هر چند صالح و هر چه بزرگ- تا به قصد رضاى خدا انجام نگیرد و مصداق بندگى او نگردد، در تکامل حقیقى انسان بى‏تأثیر است. آنچه ارزش واقعى انسان را تأمین مى‏کند، عبودیت است و هر عملى که نشان بندگى داشته باشد، براى آدمى ثمربخش است و براى آنکه عمل نشان بندگى داشته باشد، باید به نیت الهى انجام گیرد و رنگ خدایى داشته باشد.

روشن است که نیت بدون «توجه» امکان‏پذیر نیست. کارهاى فاقد «توجه» که یکسره از سر غفلت صادر مى‏شوند، ارزش حقیقى (خوب یا بد) ندارند؛ زیرا «توجه» یکى از مقدمات فعل اختیارى است. در مقابل هر چه «توجه» در عمل بیشتر باشد و عمل آگاهانه‏تر صادر شود، زمینه پیدایش «نیت» در آن بیشتر است. از این رو، اعمال کاملًا غریزى یا افعالى که از سر عادت صادر مى‏شوند، به جهت کم‏رنگ بودن حضور «توجه» در آن بسیار کم ارزش محسوب مى‏شوند.

به این ترتیب پردازش نیت بسیار مهم‏تر از پرداختن به خود عمل است. اصلاح نیت، اصلاح کیفیت عمل است و اصلاح کیفیت، بر اصلاح کمّیت مقدم است. بیش از آنکه به مقدار عمل توجه کنیم، باید به چگونگى آن بیندیشیم. امام صادق علیه السلام فرمود: «

النّیّه أفضل من العمل‏

؛ نیت برتر از عمل است».[۱] اخلاص کیمیاى عمل است و عمل ناچیز ما را گران‏سنگ و پربها مى‏گرداند. خداى متعال به موسى فرمود: «یا موسی ما أرید به وجهی فکثیرٌ قلیله، و ما أرید به غیری فقلیلً کثیره‏؛ آنچه به خاطر من انجام شود، کمش زیاد است و آنچه به خاطر غیر من انجام شود، زیادش کم».[۲] پیامبر اکرم صلى الله علیه و آله و سلم مى‏فرماید: «قلبت را خالص کن. عمل کم، تو را کافى است».[۳] عمل فراوان و بدون نیت، خروارى از پوشال است و عمل خالص اندک، قطعه‏اى جواهر. هرچه درجه خلوص عمل بالاتر باشد، عیار این جواهر بیشتر است. با دانستن این سرّ بزرگ و دست‏یافتن به این اکسیر ارزشمند، بر ماست که:

  1. تلاش و همت و توجه خود را در راه اصلاح نیت‏ها و افزایش کیفیت اخلاص به کار گیریم.
  2. روح الهى و نیت خالص را در همه اعمال خرد و درشت خود لحاظ کنیم.

پیامبر اکرم صلى الله علیه و آله و سلم به ابوذر فرمودند: «

یا أباذر لیکن‏ لک فی کلّ شی‏ء نیّه صالحه حتّی فی النّوم و الأکل‏

اى اباذر! در هر چیز نیت صالح داشته باش، حتى در خوابیدن و خوردن».[۴] هر عملى که براى خشنودى خدا انجام گیرد و با نیت خالص همراه باشد، «یک قدم به سوى قله» محسوب مى‏شود و هر عملى که از آهنگ الهى تهى ماند، سرمایه عمر انسان و نیروى او را هزینه مى‏کند و بهره‏اى به بار نمى‏آورد. «إنّ الإنسان لفی خسرٍ إلّا الّذین آمنوا و عملوا الصّالحات …».[۵] با انگیزه خالص، هر عملى که از انسان صادر مى‏شود ارزش معنوى انسان را یک درجه بالا مى‏برد. اگر این نیت، به تمام اعمال و حرکات زندگى سرایت یابد، همه لحظات عمر مفید و ثمربخش مى‏گردد. به این ترتیب خواب و خوراک ما نیز براى ما بهره معنوى دارد و زمان سوخته یا مرده محسوب نمى‏شود. با نیت خالص مى‏توان در تمام ساعات و لحظات به خودسازى مشغول بود و از هر شبانه روز به اندازه ۲۴ ساعتِ تمام، بازدهى معنوى و معرفتى انتظار داشت.[۶] امام على علیه السلام به مالک اشتر فرمود: «همه اعمال اگر نیت شایسته داشته باشد، خدایى مى‏گردد».[۷] «خودسازى» فعالیتى نیست که به زمان مشخصى اختصاص داشته باشد. آسایش و تفریح ما نیز عبادت است، اگر به قصد خشنودى خدا انجام گیرد و یک قدم به سوى کمال و سعادت به شمار مى‏رود اگر رنگ «اطاعت» داشته باشد. هر چه معرفت انسان کامل‏تر و نیت او خالص‏تر باشد، این عمل قدم بزرگ‏ترى به سمت قله مقصود خواهد بود.

اصلاح نیت، نیاز به تمرین و تلاش دارد و بدون «توجه»، حاصل نمى‏شود. بزرگان و عارفان از کیمیاى اخلاص اندوخته فراوانى از ارزش و معرفت و معنویت براى خود گرد آورده‏اند. حضرت آیت الله بهجت قدس سره پیش از آغاز درس خود لحظاتى به ذکر و توجه مى‏پرداختند و در هیچ شرایطى این برنامه را ترک نمى‏کردند. در سیره امام راحل قدس سره نیز همین تقید بیان شده است. این برنامه تجدید نیت موجب مى‏شود کلاس درس علاوه بر بهره علمى که براى شاگردان دارد، بهره معنوى نیز براى استاد داشته باشد. «لحظاتى پیش از عمل» با احیاى نیت و توجه به خدا، مى‏توان به عمل ارزش اخلاقى و معنوى بخشید و آن را در فرایند کمال و سعادت سهیم گردانید و این درسى است که امیرمؤمنان علیه السلام در مبارزه با «عمرو بن عبدود» به ما مى‏آموزد.

در دقت و تأمل در لحظاتِ پیش از عمل، چند کار انجام مى‏گیرد:

اول: اطمینان از رضایت خدا به این عمل؛ دوم: در خواست از خدا براى خلوص نیت و سلامت انگیزه؛ سوم: خلوت و مناجات با خدا و عرضه عمل به پیشگاه او؛ چهارم: تصمیم جدى بر بیرون راندن همه انگیزه‏هاى مزاحم.

بنده خدا همواره در آغاز عمل اندیشناک رضاى اوست. پس از عمل هم توفیق خدایى را در انجام آن فراموش نمى‏کند. به همین جهت شکرگزار درگاه خدا براى انجام این عمل است.

نشان خلوصِ عمل، آن است که انسان توقع نداشته باشد که دیگران او را بر این عمل بستایند. امام صادق علیه السلام فرمود: «عمل خالص آن است که نخواهى جز خدا کسى تو را به خاطر آن بستاید».[۸] و از این خالص‏تر آن است که نه تنها منتى به خدا نمى‏گذارد و توقعى از او ندارد بلکه یکپارچه انجام عمل را به لطف و عنایت خدا استناد دهد و شکرگزار توفیق الهى باشد و خالص‏تر از آن، اینکه اصلًا در پیشگاه خداوند خود و عمل خود را به حساب نیاورد. درجات خلوص نیت مستقیماً به درجات معرفت ما از خدا بستگى دارد. از سوى دیگر درجات معرفت نیز با تلاش در تطهیر نیت بالا مى‏رود.

نیت معرفت نیت معرفت …[۹] یادآورى: اهمیت تلاش براى اصلاح نیت، به معنى تعطیل عمل تا اطمینان از خلوص آن نیست. خدا انجام وظایف شرعى را از ما خواسته است. ترک آن به بهانه نداشتن خلوص نیت، نافرمانى خدا محسوب مى‏شود. عمل صالح، به احتمال شائبه ریا نباید رها شود؛ گرچه براى اصلاحِ نیتِ خود، باید بسیار سخت‏گیر و پرتوقع باشیم.

پیوست‌ها:

[۱] . وسائل الشیعه، ج ۱، ص ۳۶، ح ۵.

[۲] . کافى، ج ۸، ص ۴۶، ح ۸.

[۳] .\iُ« أخلص قلبک یکفک القلیل من العمل»؛\E

بحار الانوار، ج ۷۸، ص ۹۰.

[۴]. مکارم الاخلاق، ج ۲، ص ۳۷۰ و امام صادق علیه السلام:

\iُ« لابدّ للعبد من خالص النّیّه فی کلّ حرکه و سکون، لأنّه إذا لم یکن هذا المعنی یکون غافلًا؛\E

بنده خدا باید که در هر حرکت و سکون خود نیت خالص داشته باشد، زیرا اگر این گونه نباشد از غافلین خواهد بود»( بحارالانوار، ج ۷۰، ص ۲۱۰، ح ۳۲). و پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم:

\iُ« إذا عملت عملًا فاعمل لله خالصاً. لأنه لا یقبل من عباده الأعمال الّا ما کان خالصاً؛\E

هرگاه عملى انجام دادى آن را براى خدا خالص گردان، زیرا خدا از بندگانش عملى نمى پذیرد مگر آنکه خالص باشد»( همان، ج ۷۷، ص ۱۰۳).

[۵] . سوره عصر.

[۶].\iُ« و هب لی الجدّ فی خشیتک و الدّوام فی الاتّصال بخدمتک».\E

( دعاى کمیل)

[۷] ..\iُ« … و إن کانت کلّه لله إذا صلحت فیها النّیّه»؛\E

نهج‏البلاغه، نامه ۵۳.

[۸] .. نهج‏البلاغه، نامه ۲۶.

[۹] . نباید از چنین رابطه‏اى، تصور« دور» یا شبهه تقدم مرغ و تخم مرغ به ذهن آید. حرکت بر چنین مدارى، مانند حرکت بر روى یک فنر است. این حرکت از هر نقطه‏اى آغاز شود، پس از ۳۶۰ درجه به همان نقطه منتهى نمى شود، بلکه به نقطه‏اى مشابه آن اما در سطحى بالاتر و کامل‏تر مى‏انجامد. بنابراین- همان گونه که در رابطه ایمان و عمل صالح نیز پیش از این اشاره شد- در نمودار بالا نیت اول با نیت دوم و معرفت اول با معرفت دوم اختلاف مرتبه دارند.